ایرانیان خارج و ظرافت های ظریف؛

ایرانیان خارج و ظرافت های ظریف؛

/ اخبار ایرانیان خارج از کشور / سه شنبه, 30 ارديبهشت 1399 ساعت 14:39

 

 

ایرانیان خارج و ظرافت های ظریف؛

علی شعبانی*

 

 

دکتر ظریف، در پیام نوروزی به ایرانیان، با بیان ضرورت « ورود به عصر جدید دیپلماسی» و تاکید بر نقش و کارکرد دیپلماسی عمومی،گفت: « در دنیای امروز، دیپلماسی رسمی بدون دیپلماسی عمومی و بدون ظرفیت سازی در سازمان های مدنی، به جایی نخواهد رسید». وی با اشاره به همکاری هموطنان مقیم خارج از کشور در جهت سلامت ایرانیان و مبارزه با کرونا از زمان شیوع این اپیدمی مرگ بار در جهان، گفت:« من به هم میهنان خود در هر نقطه از گیتی عرض می کنم که امروز وطن به کمک شما نیازمند است بیش از هر زمان دیگر». پیام وزیر خارجه، حاکی از رویکردی نو به هموطنان مقیم خارج از کشور است، در این خصوص، چند نکته گفتنی است که به اختصار اشاره می گردد. 

الف- آمار غیررسمی، حاکی از وجود شش تا هشت میلیون ایرانی مقیم در خارج از کشور است( بیش از جمعیت برخی کشورها و چند برابر جمعیت برخی دیگر). بیش ترین جمعیت ایرانیان به ترتیب در: قاره امریکا؛ اروپا، آسیا، آفریقا و اقیانوسیه است. مرکز رسیدگی به امور ایرانیان خارج از کشور(2777)در زمان فعالیت، حضور و ارتباط ایرانیان خارج با داخل کشور را در 135 کشور ثبت کرده بود.

ب- بنابر اطلاعات مرکز فوق، 56 درصد واجدین تحصیلات عالی، در سطح کارشناس،27 درصد در سطح کارشناسی ارشد؛ 19 درصد در سطحPHD (7 درصد دارای تحصیلات بالاتر از دکتری) دارند. بیش از هفت هزار عضو هیات علمی و قریب ده هزار پزشک حاذق تنها در آمریکا، چند هزار سازمان مردم نهاد، هیات های مذهبی، خیریه، سی رسانه ی فارسی و حضور در ده ها شبکه به زبان های مختلف، نخبگان شاخص در عرصه های علمی، فناوری های نوین، ورزشی، فرهنگی و هنری و.. . بیش از ده هزار شرکت و موسسه اقتصادی و خدماتی بزرگ و کارآمد، بیش از 2500 میلیارد دلار سرمایه قابل انتقال به کشور(نقدینگی)؛ سطح درآمدی و ثروت بالاتر از میانگین جامعه میزبان در اغلب کشورها؛ حضور تعدای زیادی از ایرانیان در سطوح عالی تصمیم گیری و قانونگذاری در برخی کشورها، عضویت موثر در احزاب سیاسی، حضور موثر در دولت ها و لایه های حاکمیتی و اجرایی اثرگذار با دسترسی مناسب به اطلاعات، دانش سیاسی و فنی و حقوقی و... برخی از ویژگی های اجتماعی- اقتصادی ایرانیان خارج است.

به لحاظ فرهنگی؛ نسل های مختلف ایرانیان، به رغم سکونت بعضا شش دهه ای در خارج از وطن، نه تنها در فرهنگ میزبانان جذب و حل نشده اند بلکه با تلاش در ترویج و گسترش زبان فارسی و ارزش ها و هنجارهای فرهنگی و هویتی ایرانی- اسلامی، به تقویت و پاسداشت نام و منزلت و تاریخ و هویت ایرانی، یاری رسانده اند. طبق اطلاعات موجود، در بدبینانه ترین حالت، کمتر از نیم درصد ایرانیان مقیم خارج به لحاظ سیاسی با نظام جمهوری اسلامی در تعارض و چالش اند و 99.5 درصد، قلب شان برای ایران و ایرانیان می ثپد.

پ- با هدف بهره گیری از سرمایه های: اقتصادی، علمی و تخصصی، فناوری، فرهنگی ایرانیان خارج در داخل کشور و دیپلماسی عمومی ایران در خارج؛ و رفع و رجوع مشکلات هموطنان در سیستم های دولتی و بخش خصوصی؛ ستاد هماهنگی امور ایرانیان مقیم خارج به ریاست رییس جمهور و دبیری وزیر امور خارجه، در اواخر دولت دوم اصلاحات تشکیل و تشکیلات اجرایی آن ذیل وزارت خارجه فعال گردید.

در دولت دهم، نام ستاد به شورای عالی تغییر و تشکیلات اجرایی آن با عنوان دبیرخانه به نهاد ریاست جمهوری منتقل و زیر نظر جانشین رییس جمهور در شورای عالی امور ایرانیان قرار گرفت. متأسفانه وجود نگرشی مبنی بر تداخل فعالیت شورا با وزرات امور خارجه از یک سو و بروز ابهام در عملکرد و برخی برنامه های مجموعه از سوی دیگر، کشمکش های سیاسی و ورود نهادهای نظارتی و تقنینی را به موضوع برانگیخت و فعالیت آن را برای چند سال در محاق برد. در دولت تدبیر و امید، به رغم تصمیم اولیه بر تداوم فعالیت دبیرخانه شورای عالی امور ایرانیان خارج، سرانجام در راستای چابک سازی واحدهای زیر مجموعه نهاد ریاست جمهوری، و نظر وزارت امور خارجه، دبیرخانه در سال 1394 در اداره کل امور ایرانیان وزارت خارجه ادغام شد.

ت- بدون سوگیری خاص و تایید یا رد این و آن، و بدون داوری و ارزشداوری عملکرد دولت های اصلاحات؛ عدالت محور؛ و تدبیر و امید در حوزه ایرانیان خارج از کشور، مبرهن است که تشکیل ستاد یا شورایی به ریاست عالی ترین مقام سیاسی و اجرایی برای تصمیم گیری و پیگیری امور هموطنان مقیم خارج، مبین اهمیت بالذات موضوع و نقش موثر در پیشبرد سیاست ها و تحقق اهداف مترتب بر آن بود.

 

 

مزیت ها و قابلیت ایرانیان خارج از کشور در انتقال دانش و فناوری های نوین و به روز؛ استانداردهای جهانی؛ سرمایه های خود و شرکاری خارجی شان در راستای توسعه پایدار ملی؛ آموزش و انتقال فنون و مهارت و تجارب به مدیران، کارشناسان، داشجویان و جوانان و...؛ کمک در کاهش اثرات تحریم های اقتصادی؛ توسعه گردشگری، تجارت و بازرگانی ایران؛ حضور ایرانیان در شرکت های چندملیتی جهانی و کسب سهم بیش تر از سرمایه گذاری، گردش مالی و درآمد جهانی؛ ترویج زبان فارسی؛ صدور انقلاب اسلامی؛ دفاع از مبانی و ارزش های انقلاب و پاسداشت فرهنگ و هویت ایرانی-اسلامی؛ کمک در تامین منافع ملی و تقویت نقش ایران در معادلات سیاسی و اقتصادی بین المللی؛ پیشبرد مذاکرات؛ برون رفت از تنهایی ژئوپولیتیک؛ تقویت همگرایی منطقه ای، پیشبرد دیپلماسی تعامل گرا و تلطیف چالش ها در روابط دو و چند جانبه جمهوری اسلامی ایران و... بر کسی پوشیده نیست. بسیاری سیاستمداران بر این باورند که اگر زمینه جذب یک سوم سرمایه ایرانیان مقیم خارج در داخل فراهم شود، نیاز سرمایه ای ایران در توسعه زیرساخت های اساسی، تامین می گردد.

ث- ایرانیان مقیم خارج می توانند رکن اصلی دیپلماسی عمومی و یکی از پشتوانه ای سیاسی، اقتصادی و احتماعی جمهوری اسلامی ایران در خارج از کشور باشند. تجارب ارزشمند چین، کره، برخی کشورهای آسیای جنوب شرقی، هندوستان، و برخی کشورهای آفریقایی، در بهره گیری از ظرفیت های مهاجرین شان در کشورهای دیگر پیش روی ماست. یکی از بنیان ها و پتانسیل های مهم چین در پیشبرد ابر پروژه کمربند-جاده، دیپلماسی عمومی است.

در چهار دهه گذشته، به علل مختلف: مرزبندی هایی که در پیام وزیر اشاره شده؛ نگرش امنیتی؛ تعدد مراجع تصمیم گیری و تداخل در امور؛ فقدان اطلاعات لازم؛ نبود ارتباط کافی و مناسب؛ نبود فضای اعتماد در تعاملات؛ بخشی نگری نهادهای دست اندرکار و اولویت منافع سازمانی؛ و سایه ی حواشی سیاسی–اجتماعی بر مساله ایرانیان خارج از کشور، فرصت تمرکز و عطف توجه جدی دولت ها به سیاستگذاری درست در این بخش را سلب کرد و از این ظرفیت استثنائی، نافذ و کم هزینه برای کشور، چنانکه باید، استفاده نشد. گرچه ساختاری در وزارت خارجه با هدف پیگیری دیپلماسی عمومی-ذیل تشکیلات و تحت مدیریت سخنگو ایجاد شد و در سایر وزارتخانه ها نیز، امور ایرانیان ذیل وظایف معاونت امور بین الملل تعریف شد، در بهره گیری از ظرفیت های ایرانیان خارج، توفیقی حاصل نشده یا مشهود نیست.

ج- هموطنان خارج برای پیگیری امور خود در داخل کشور با مشکلات گوناگونی مواجه اند. از مسایل خانواده تا قضایی و سرمایه گذاری و دارایی ها و تحصیل و تردد و کار و فعالیت های فرهنگی– اجتماعی تا سیاسی و.... (بخشی از مشکلات، حسب حدود 20000مورد درخواست رسیده به مرکز2777، به تفکیک مشخص بود) اکبر ترکان در مدت کوتاه مسوولیت در چند موضوع، از جمله: برقراری تعاملات، ترددها و پروازها- کارت ویزا- امکان تردد همسران خارجی بانوان ایرانی و فرزندان آنان، گذرنامه غیر ایرانی ایرانیان مقیم و... تلاش هایی کرد که البته به ثمر نرسید. در یک مورد- مساله فرزندان بانوان ایرانی از همسران خارجی- اخیرا- پس از گذشت شش سال- تصمیماتی اتخاذ شد. اما از آن سو، کمک های موردی ایرانیان در سنوات گذشته، از جمله به احداث برخی تاسیسات دانشگاه ها، عتبات مقدسه در ایران و عراق، فعالیت های علمی و آموزشی و کمک به سمن ها و... چشمگیر بود.

ح- در بهره گیری از سرمایه های مادی و معنوی و ظرفیت های فرهنگی و اجتماعی ایرانیان خارج از کشور، فرصت هایی زیادی از دست رفته است. دولت اصلاحات گام مناسبی برای انتفاع کشور از این سرمایه بی بدیل برداشت. لکن عملکرد چالش برانگیز دولت دهم در حوزه ایرانیان خارج، باعث ابهام در نگرش ها و تصمیم گیری در موضوع ایرانیان شد. در دولت یازدهم، با حذف تشکیلات مرتبط با ایرانیان خارج، عملا به جای حل مساله. صورت مساله پاک شد. در هر حال، کشور از مزایای فراوان در این بخش محروم ماند. بی گمان چگونگی سیاست ها و نگرش ها در برخورد با مساله ایرانیان خارج، عامل موثری در تشدید اندیشه خروج نخبگان و تحصیلکردگان و جوانان از کشور و نیز تعدیل میزان توجه ایرانیان خارج در بکارگیری توانمندی شان در جهت نیازهای داخل کشور، بوده است.

 

 

چ- امروز در شرایط حساس بحران کرونا، تنگنای اقتصادی و دارویی و... کشور، ناشی از تحریم های ظالمانه امریکا و همدستانش علیه ایران، وزیر امور خارجه، بدرستی با عطف نظر به هموطنان مقیم خارج، و اعلام اینکه، کشور بیش از هر زمان دیگر به توان و کمک آنان نیازمند است، از ایشان درخواست یاری کرد.

ظریف با اشاره به برداشته شدن مرزهای میان ایرانیان مقیم خارج و داخل، به نکته ظریف و عمیق تر تغییر مرزبندی ها اشاره کرده و می گوید:" امروز، مرزهااز خطوط خودی و غیر خودی مرسوم نمی گذرد؛ از خطوط مخالف و موافق حاکمیت نمی گذرد؛ هر آنکه در جانب زندگی هموطنان مستقر است ایرانی است". 

اگر پیام ظریف، با کارکردی فراتر از شعار و تبلیغ برای تغییر فضا، به عنوان اعلام راهبردی پرکتیکال تلقی گردد، یعنی بنا بر تغییر خط مشی و رویکرد نو دولت دوازدهم در موضوع ایرانیان خارج است و آن را باید به فال نیک گرفت. 

تردیدی نیست که هموطنان مقیم خارج که تصویر و هویت خود را در آئینه ایران می بینند، از هیچ کمکی از نان تا جان در راه ایران و ایرانیان دریغ نخواهند کرد. و «سلامت و بقای مردم خود را بر صدر همه مرزبندی ها» خواهند نشاند. امروز نیز یکی از برهه های تاریخی چالش در پایایی و مانایی تمدن و عزت و هویت ایرانی است. همانند دیگر برهه های حساس تاریخ، سخن هر ایرانی، این است: چو ایران نباشد تن من مباد

 

خ- جمع بندی:

گسترش پیوند ایرانیان داخل و خارج، و بهره گیری از توانمندی های آنان در جهت توسعه کشور و حفظ منافع ملی- چه به لحاظ گستردگی؛ و چه به لحاظ حساسیت آن با توجه به موقعیت و شرایط ایرانیان در خارج؛ ظرافت های ظریفی دارد و نیازمند تشکیلاتی مجزا با ماموریتی مشخص است. این مساله از عهده وزارت امور خارجه تنها، ساخته نیست و نیازمند سیاستگذاری و برنامه ریزی دقیق و جامع است. لذا با تاکید بر «خانه تکانی ذهنی»مد نظر وزیر محترم، و ضرورت اصلاح نگرش و سیاست ها نسبت به موضوع، پیشنهاد می گردد:

- مسوولیت به سازمانی بیرون از وزارت امور خارجه با اختیارات فراوزارتخانه ای محول شود تا با تمهید کارگروه های تخصصی، برنامه ریزی و پی گیری نماید.

- به لحاظ موقعیت ایرانیان در کشورهای میزبان، چند سازمان مردم نهاد یا نیمه دولتی متناسب با حوزه های کاری تعریف گردد تا ضمن ایجاد فضای اعتماد، همکاری و تعامل، زمینه بهره گیری از کمک های سازمان های بین المللی نیز فراهم شود.

- بکارگیری تجارب کارشناسان و مدیران دست اندرکار در دو دهه گذشته در این حوزه، مفید خواهد بود.

 

* قائم مقام پیشین دبیرکل امور ایرانیان خارج از کشور

 

کلیه حقوق این سایت برای انجمن دوستداران ایران NGO محفوظ است. 2020

Please publish modules in offcanvas position.